در شب ۳ دسامبر ۱۹۸۴ (1363 هجری شمسی)، فاجعه بوپال هندوستان با انتشار گازهای سمی، جهان را بهتزده کرد و لزوم پایان دادن به استفاده بیرویه از مواد شیمیایی در زندگی روزمره را فریاد زد. 3 دسامبر (معمولا مصادف با 12 آذر) ، «روز جهانی بدون سم» است؛ روزی برای نگاهی دوباره به آنچه در مزارع میکاریم و بر سفره میآوریم. آیا میدانستید سموم دفع آفات، چقدر به حیات آبها و سیستم عصبی ما نزدیک شدهاند؟
ریشه یک بیداری: فاجعه بوپال و تولد ۳ دسامبر
انتخاب روز ۳ دسامبر به عنوان روز جهانی بدون سم ، ادای احترام تلخی به قربانیان یکی از بدترین حوادث صنعتی تاریخ است. در این روز در سال ۱۹۸۴، نشت گاز متیل ایزوسیانات از کارخانه تولید آفتکشها در شهر بوپال هند، جان هزاران نفر را گرفت و صدها هزار نفر را دچار مشکلات جدی و طولانیمدت سلامتی کرد. این واقعه، یادآور قدرت مخرب مواد شیمیایی است و بر ضرورت ارزیابی مجدد وابستگی ما به آفتکشها تأکید میکند.
از سال 1998 روز این حادثه به عنوان روز جهانی بدون سم(No Pesticide Use Day) نامگذاري شدهاست.
تهدید سهگانه: سموم دفع آفات چگونه ما را نشانه میگیرند؟
آفتکشها (Pesticides) که برای حفاظت محصولات کشاورزی طراحی شدهاند، متأسفانه تأثیرات جانبی فاجعهباری بر سلامت موجودات زنده و پایداری سیاره دارند. خطرات اصلی این سموم در سه محور طبقهبندی میشوند:
۱. خطر برای سلامت انسان (The Silent Toxin)
سموم میتوانند از طریق باقیمانده در غذا، آب آشامیدنی یا تماس مستقیم با پوست، وارد بدن انسان شوند.
- اختلالات عصبی: بسیاری از آفتکشهای ارگانوفسفره، سیستم عصبی را هدف قرار میدهند و در درازمدت با بیماریهایی مانند پارکینسون و اختلالات رشدی در کودکان مرتبط دانسته شدهاند.
سرطانزایی و اختلال غدد: سازمان بهداشت جهانی (WHO) برخی از سموم رایج را در فهرست مواد احتمالی سرطانزا قرار داده است. همچنین، این مواد میتوانند عملکرد غدد درونریز را مختل کرده و بر باروری تأثیر بگذارند.
۲. آسیب به محیط زیست (Ecological Disaster)
کاربرد وسیع سموم، تعادل اکوسیستمها را به سرعت از بین میبرد:
- کشتار حشرات مفید: آفتکشها هیچ تفاوتی بین آفت و حشرات مفید (مانند زنبورهای عسل که برای گردهافشانی حیاتی هستند) قائل نمیشوند، که این امر مستقیماً امنیت غذایی جهان را تهدید میکند.
- آلودگی آب و خاک: سموم با شستهشدن توسط باران، وارد رودخانهها، سفرههای زیرزمینی و خاک شده و زنجیره غذایی را آلوده میکنند. این آلودگی در طولانی مدت، خاک را سترون و منابع آب را غیرقابل استفاده میسازد.
۳. مقاومت آفات و چرخه معیوب (The Vicious Cycle)
استفاده مداوم و بیرویه از سموم، به جای حل مشکل، باعث میشود آفات قویتر شوند. آفات با جهش ژنتیکی، به مرور در برابر سموم مقاومت پیدا کرده و کشاورزان را مجبور به استفاده از دوزهای بالاتر یا سموم قویتر میکنند؛ چرخهای که تنها آلودگی را افزایش میدهد.
برای خروج از این چرخه معیوب، رویکردهای نوینی مانند مدیریت تلفیقی آفات (Integrated Pest Management – IPM) ضروری هستند؛ اما متأسفانه در کشورهایی نظیر ایران، اجرای این رویکرد با چالشهای ساختاری و فرهنگی جدی روبهروست.
چالشهای سموم در ایران: مصرف بالا و غفلت از IPM
ایران همچنان یکی از کشورهای با مصرف بالای سموم دفع آفات در منطقه به شمار میرود. سیطره روشهای سنتی و وابستگی به نهادههای شیمیایی، چالشهای جدی ایجاد کرده است:
1. باقیمانده سموم در محصولات (Residue): وجود باقیمانده سموم بیش از حد مجاز در محصولات پرمصرف مانند میوهها و سبزیجات نه تنها سلامت داخلی را به خطر میاندازد، بلکه صادرات محصولات کشاورزی به سایر کشورها (مانند اتحادیه اروپا و روسیه) را نیز دچار مشکل میکند و باعث مرجوع شدن بارها میشود.
2. آلودگی منابع آب و خاك: به دلیل عدم مدیریت صحیح سمپاشی، بسیاری از سموم وارد سفرههای آب زیرزمینی و رودخانهها شده و سلامت اکوسیستمهای آبی را تهدید میکند.
3. ضعف زیرساختی در ترویج IPM: با وجود تأکید بر روشهای مدیریت تلفیقی آفات (IPM)، هنوز ترویج، آموزش و زیرساختهای لازم برای جایگزینی کامل سموم در سطح مزارع، با سرعت کافی پیش نمیرود. بسیاری از کشاورزان به دلیل کمبود دانش فنی، هزینه اولیه بالاتر IPM یا نبود بازار تضمینشده برای محصولات کمنهاده، همچنان به راهحلهای سریع شیمیایی روی میآورند.
**برای تضمین امنیت غذایی ملی و حفظ قابلیت رقابت در بازارهای بینالمللی، ضروری است که حمایتهای دولتی به سمت کشاورزی بدون سم سوق پیدا کرده و آموزشهای عملی IPM به اولویت اصلی برنامههای ترویجی تبدیل شود.
راهکاری نوین: کشاورزی بدون سم و مدیریت تلفیقی آفات (IPM)
مدیریت تلفیقی آفات (IPM) یک فلسفه راهبردی و علمی است که در مقابل اتکای صرف به سموم شیمیایی قرار میگیرد. این رویکرد به جای جنگیدن برای حذف کامل آفات، بر مدیریت هوشمندانه و حفظ تعادل در اکوسیستم مزرعه تمرکز دارد.
IPM بر چهار رکن اصلی استوار است:
۱. پیشگیری از آفات (با بهبود محیط رشد)،
۲. پایش و نظارت مستمر (برای تعیین زمان و میزان مداخله)،
۳. مداخله غیرشیمیایی و بیولوژیکی (استفاده از روشهای طبیعی)
۴. و در نهایت مداخله شیمیایی (به عنوان آخرین راهحل).
این استراتژی، کشاورزان را قادر میسازد تا آلودگی زیست محیطی و خطرات سلامتی را به کمترین میزان ممکن برسانند.
ماهیت IPM (چگونگی و انواع):
مدیریت تلفیقی آفات (IPM) یک رویکرد نوین، پایدار و مبتنی بر دانش است که هدفش مدیریت جمعیت آفات در سطحی قابل تحمل با حداقل آسیب است. روشهای IPM شامل انواع مختلفی هستند؛ از جمله:
- کنترل زراعی: مانند تناوب زراعی، تاریخ کاشت مناسب و استفاده از ارقام مقاوم برای پیشگیری.
- کنترل فیزیکی: مانند استفاده از تلههای نوری و فرمونی برای پایش و شکار مستقیم آفات.
کنترل بیولوژیکی: استفاده از دشمنان طبیعی آفات (مانند کفشدوزکها، زنبورهای پارازیتوئید) برای حفظ تعادل طبیعی.
تنها زمانی که تمام روشهای کمخطر شکست بخورند، از سموم دفع آفات استفاده میشود، آن هم به صورت نقطهای و هدفمند.
راهکارهای عملی و سهم ما در نجات سفره
حفاظت از محصول و سلامت نیازمند اقدام در سه سطح است:
- اقدامات فردی (مصرفکنندگان): با انتخاب و تقاضای محصولات ارگانیک یا محصولاتی که تحت سیستم IPM تولید شدهاند، مستقیماً به اقتصاد کشاورزی سالم کمک کنیم.
- برای کشاورزان: با بهکارگیری روشهای مدیریت تلفیقی آفات، هزینه سلامت خود و جامعه را کاهش دهند و پایداری مزرعه را تضمین کنند.
- سیاستگذاران: با وضع قوانین سختگیرانه برای کنترل واردات، تولید و استفاده از آفتکشها، و ارائه یارانههای حمایتی برای ترویج کشاورزی بدون سم، از سلامت عمومی محافظت نمایند.
در آخر
روز جهانی بدون سم، فراخوانی است برای کنار گذاشتن رویکرد شیمیایی و حرکت به سمت «کشاورزی پایدار و سالم»، تا امنیت غذایی خود را نه بر اساس قدرت سموم، بلکه بر اساس سلامت و تعادل اکوسیستم بنا کنیم.
با تبدیل «روز جهانی بدون سم» به یک فلسفه روزانه، میتوانیم به تدریج بمبهای شیمیایی خاموش را از سفرههای خود دور کنیم.
